Jako osoby odpowiedzialne za prowadzenie badań środowiska morskiego, w imieniu instytucji naukowych, które reprezentujemy, wyrażamy głębokie zaniepokojenie projektem „Programem ochrony brzegów morskich”
https://wide-vision.pl/POBM/

przekazanym do publicznych konsultacji przez Ministerstwo Infrastruktury.

Projekt uzasadniony jest we wstępie strategicznym zadaniem walki z erozją na wybrzeżu:

„Założeniem POBM jest zabezpieczenie linii brzegowej na poziomie odpowiadającym stanowi z 2023r. z zastosowaniem selektywnie aktywnej ochrony, tj. ochrony szczególnie narażonych na erozję odcinków, przy jednoczesnym ograniczaniu skali erozji na całej długości wybrzeża.”

Chcemy podkreślić, że zjawiska przyrodnicze takie jak falowanie, erozja, poziom morza, temperatura nie mogą być obiektem walki, ale opartego na wiedzy dostosowania się do zachodzących zmian.

Sprzeciwiamy się przedstawionej w dokumencie strategii „bronimy wybrzeża przed erozją, z wyjątkiem obszarów chronionej przyrody jak „Słowiński Park Narodowy”, bo właściwe sformułowanie powinno brzmieć:

„bronimy wybrzeża tylko tam gdzie to konieczne – tzn. obszary portów, miast, cennej infrastruktury, pozostawiając pozostały obszar brzegu procesom naturalnym.”

Takie sformułowanie zgodne jest z przyjętą w 1995 roku rekomendacją HELCOM 16/3 o ochronie naturalnych procesów brzegowych

https://helcom.fi/wp-content/uploads/2019/06/Rec-16-3.pdf 

gdzie wprost stwierdza się, że ochrona brzegów powinna być ograniczona do obszarów infrastrukturalnych.

Prymnesium parvum to gatunek haptofita (wcześniej klasyfikowanego jako złotowiciowiec, skąd pochodzi używane w mediach określenie „złota alga”) występującego w wodach słonawych i zdolnego do wytwarzania w specyficznych warunkach silnych toksyn mogących powodować masową śmiertelność ryb, małży i ślimaków skrzelodysznych.

Pracownicy Morskiego Instytutu Rybackiego – PIB określali obecność P. parvum w wodach Roztoki Odrzańskiej i Zalewu Szczecińskiego dwiema metodami – genetyczną, pozwalającą na szybkie stwierdzenie występowania organizmu, nawet przy jego bardzo niskiej liczebności, oraz poprzez klasyczną analizę fitoplanktonu przy pomocy mikroskopu odwróconego, która jest metodą bardziej czasochłonną, ale dostarcza kluczowych informacji o liczebności i biomasie wszystkich organizmów fitoplanktonowych. Dodatkowo, metodami genetycznymi określano występowanie u P. parvum genów kodujących enzymy odpowiedzialne za produkcję prymnezyn (nie wszystkie szczepy tego organizmu są zdolne do ich produkcji). W badanym okresie pierwszy sygnał o obecności P. parvum, uzyskany metodami genetycznymi pochodzi z 23 sierpnia, z Roztoki Odrzańskiej. W kolejnym cyklu badań (27 sierpnia) obecność szczepów P. parvum z genami kodującymi produkcję prymnezyn potwierdzono na wszystkich, czterech badanych punktach, a na dwóch z nich liczebność była na tyle duża, że udało się je zidentyfikować także metodami mikroskopowymi. We wrześniu P. parvum było identyfikowane, na wszystkich stacjach, obiema metodami, a liczebność i biomasa rosły, osiągając maksimum w próbach pobranych 26 września (próby pobrane 14 października są jeszcze opracowywane metodami mikroskopowymi, ale potwierdzono występowanie w tym okresie P. parvum metodami genetycznymi). Udział P. parvum w całkowitej liczebności i biomasie fitoplanktonu Zalewu Szczecińskiego i Roztoki Odrzańskiej w badanym okresie był znikomy i wynosił od 0,03-4,5% biomasy całkowitej fitoplanktonu (1,9-199 µg dm³) oraz od 0,04-3,6% liczebności całkowitej fitoplanktonu (14 146 – 1 588 918 komórek w dm³ wody). Porównując to do sytuacji w Odrze w trakcie katastrofalnego zakwitu latem 2022, śnięcia ryb najczęściej notowano tam przy koncentracji > 50-100 mln komórek /dm³. Maksymalne koncentracje P. parvum na odcinku Odry w województwie lubuskim wynosiły 160 mln komórek/dm³. W województwie zachodniopomorskim nie stwierdzono koncentracji wyższych niż 42 mln komórek/dm³.

W Zalewie Szczecińskim w badanym przez pracowników MIR-PIB okresie zagęszczenie P.parvum osiągało maksymalnie 1,6 mln komórek/dm³, co stanowiło zaledwie 0,4% maksymalnej koncentracji jaka wystąpiła w Kanale Gliwickim 5.09.2022 roku oraz 1,5% maksymalnej koncentracji zanotowanej w Słubicach (woj. lubuskie) 12.08.2022 r. i 3,8% maksymalnej koncentracji oznaczonej dla województwa zachodniopomorskiego 19.08.2022 r. (Odniesienie do sytuacji w Odrze na podstawie: Wstępny raport zespołu ds. sytuacji na rzece Odrze. Red. Agnieszka Kolada, Instytut Ochrony Środowiska-Państwowy Instytut Badawczy).

Uzyskane wyniki pozwalają na stwierdzanie stałego występowania P. parvum w fitoplanktonie Zalewu Szczecińskiego i Roztoki Odrzańskiej jesienią 2022 roku, przy jednocześnie niskim jego udziale w liczebności i biomasie fitoplanktonu, na poziomie maksymalnie kilku procent zagęszczenia, przy którym obserwowano masowe śmiertelności ryb w Odrze.

Warto także mieć na uwadze, że w słonawych wodach Zalewu Szczecińskiego (oraz inny akwenach ujścia Odry) istnieją korzystne, naturalne warunki do rozwoju P. parvum, choć nie bez znaczenia jest silna konkurencja ze strony innych, naturalnie tu występujących organizmów, także dobrze przystosowanych do bytowania w wodach słonawych. Przedstawione wyniki wskazują na konieczność badań monitoringowych w przyszłości, zwłaszcza w kontekście kolejnego sezonu wegetacyjnego, gdy wraz ze wzrostem temperatury wody nastąpią dobre warunki do rozwoju fitoplanktonu (w tym P. parvum).

P. parvum – fot. J. Kownacka

dyrektor Mariusz Sapota – Instytut Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego w Gdyni
dyrektor Piotr Margoński – Morski Instytut Rybacki – Państwowy Instytut Badawczy w Gdyni
dyrektor Jan Marcin Węsławski – Instytut Oceanologii Polskiej Akademii Nauk w Sopocie

w sprawie klifu w Gdyni-Orłowie i okolicznej plaży

Orłowski klif jest jedną z krajobrazowych ikon polskiego wybrzeża i pewnie najczęściej fotografowanych morskim krajobrazem Trójmiasta. Od lat 1930-tych jest chroniony jako Rezerwat Przyrody a od czasu wstąpienia Polski do UE jest częścią obszaru Natura 2000 (siedliskowego i ptasiego). U jego podnóża znajduje się inny chroniony prawem UE obiekt – kamienne rafy porośnięte bogatym zbiorowiskiem roślin i zwierząt morskich. Osuwający się gliniasty klif od zawsze budził kontrowersyjne opinie. Zdaniem wielu inżynierów, brzeg morski trzeba chronić betonową opaską – taką jaką jest Bulwar w Gdyni. Inni uważają, że potrzebna jest seria podwodnych falochronów, które osłabią napływ fal na brzeg i ustabilizują erozję. Rekomendacja z 1993 r. wydana przez najważniejszą międzynarodową organizację zajmującą się środowiskiem Bałtyku (Helcom) mówi o ochronie naturalnych procesów brzegowych wszędzie tam, gdzie nie ma konieczności ochrony ważnych dóbr kultury lub infrastruktury.

Naukowe badania prowadzone przez wiele instytucji w tym obszarze mówią że:

• erozja klifu następuje od strony lądu a nie morza, na skutek deszczu, mrozu i wiatru, morze tylko zabiera osuwający się z lądu materiał
• klif jest tak widowiskowy tylko dlatego, że morze wciąż usuwa usypujący się materiał, jeżeli zastopuje się ten proces, klif przeobrazi się w lekko pochylone zbocze
• proces cofania się brzegu morskiego nie jest nieskończony – klif w końcu sam sobie usypie falochron naturalny z grubszego materiału (głazy), którego nie zabiorą fale
• każda ingerencja inżynierska w brzeg powoduje lawinę konsekwencji dla naturalnych procesów przepływu wody, falowania i transportu rumowiska. Progi podwodne chronią obszar tylko bezpośrednio za nimi, za ostatnim progiem pojawia się znów zwiększona erozja. Żeby utrzymać plażę na miejscu trzeba by serię progów budować aż do portu w Gdańsku.

Dwadzieścia lat temu po serii jesiennych sztormów i wypłukaniu plaży za orłowskim molo, w odpowiedzi na zaniepokojenie mieszkańców przeprowadziliśmy poniższą ankietę wśród osób spacerujących po plażach Trójmiasta – pewnie warto ją powtórzyć.

prof. Jan Horbowy

            Międzynarodowa Rada do Badań Morza (ICES) 28 maja br. ogłosiła najnowsze wyniki badań stanu zasobów podstawowych gatunków ryb eksploatowanych na Bałtyku oraz przedstawiła zalecenia odnośnie wielkości kwot połowowych w 2022 roku (ICES, 2021). Wyniki te i zalecane kwoty połowowe zostaną przedstawione w dalszej części artykułu, po krótkim opisie procesu doradztwa realizowanego przez ICES dla wód północno-wschodniego Atlantyku i przyległych mórz. Z uwagi na COVID-19 prace ICES od połowy marca ub. roku toczyły się drogą korespondencyjną, a obrady grup eksperckich i przygotowujących doradztwo – poprzez wideokonferencje. Z tego też względu część dokumentów przedstawiających doradztwo ICES ma skróconą formę, jednakże doradzane kwoty połowowe są przedstawione w postaci podobnej, jak w ubiegłych latach.

W porównaniu do lat ubiegłych nie ma jeszcze wypracowanych zaleceń dla stad dorsza zachodniego Bałtyku i łososi w podobszarach 22-32; zostaną one przedstawione w terminie późniejszym.

Proces doradztwa ICES

Podstawą doradztwa ICES jest m.in. Deklaracja Johannesburska, w której strony zobowiązały się nie przekraczać wysokości połowów, wynikającej z zasady MSY (maksymalne podtrzymywalne połowy). Stosując zasadę MSY, w teorii otrzymujemy największe możliwe połowy w ujęciu wieloletnim, przy czym uwzględniona jest zasada przezorności (precautionary approach), co oznacza, że ryzyko załamania się zasobów wskutek ich przełowienia jest niewielkie. Wpisując się w Deklarację Johannesburską, Unia Europejska opracowała i w 2016 roku wdrożyła wieloletni Plan zarządzania zasobami Bałtyku (EU, 2016), w którym wyznaczono parametry zasady MSY, w tym śmiertelność połowową F_msy, prowadzącą do maksymalnych podtrzymywalnych połowów oraz zakresy śmiertelności połowowej w otoczeniu F_msy, umożliwiające połowy na poziomie nie niższym niż 95% MSY. Zakresy są wyznaczone przez tzw. F_dolne i F_górne – stosując F_dolne utrzymujemy biomasę stada wyższą niż prowadząca do MSY, natomiast stosując F_górne utrzymujemy biomasę niższą od prowadzącej do MSY, ale w granicach zasady przezorności, tzn. przy niewielkim ryzyku załamania się stada. Przy tym połowy odpowiadające F_dolne i F_górne są podobne. Zakresy śmiertelności połowowej umożliwiają bardziej elastyczne zarządzanie zasobami i rozsądne przekraczanie F_msy, gdy jest to uzasadnione ważnymi przyczynami ekologicznymi (np. w przypadku konieczności zmniejszenia presji dorsza na śledziowate, gdyby stan zasobów tych ostatnich był niski)  lub łagodzeniem zbyt dużych zmian kwot połowowych.

Opracowywana przez ICES ekspertyza przedstawia stan zasobów na podstawie wieloletnich badań, określa zalecane kwoty połowowe i ewentualnie inne (tzw. techniczne) środki ochrony zasobów. ICES ocenia stan stad i eksploatacji odnosząc ich aktualne biomasy i śmiertelności połowowe zarówno do parametrów wynikających z zasady MSY, jak i do pewnych wartości progowych, które nie powinny być przekraczane, jeśli chcemy utrzymać w miarę stabilne oraz produktywne zasoby i rybołówstwo. Wartości progowe najczęściej wyznaczane są na podstawie wieloletniej dynamiki i produktywności stad oraz ich reakcji na intensywność eksploatacji i warunki środowiska. Jeżeli aktualna biomasa stada jest niższa od odpowiedniej wartości progowej (tzw. B_lim), to określamy stado jako „mające zmniejszoną zdolność do odnawiania”. Natomiast w przypadku, gdy śmiertelność połowowa przewyższa wartość progową (tzw. F_lim), to eksploatację stada określamy jako „niezrównoważoną”. Oprócz powyższych, definiowane są dwie inne wartości progowe wynikające z zasady przezorności, B_pa i F_pa, powiązane z B_lim i F_lim i uwzględniające potencjalny błąd w ocenie stanu zasobów. Jeśli ocena biomasy stada jest większa od B_pa, to prawdopodobieństwo, że rzeczywista biomasa jest większa od B_lim jest wysokie (ok. 95%); podobnie jeśli ocena śmiertelności połowowej jest mniejsza od F_pa, to prawdopodobieństwo, że rzeczywista śmiertelność połowowa jest mniejsza od F_lim jest wysokie.

Sformułowane opinie i zalecenia są stanowiskiem i odpowiedzią ICES na skierowane przez Unię Europejską, komisje rybackie i państwa członkowskie Rady zapytania i prośby o doradztwo. Przedstawione wyniki są jedynie końcowym etapem długiego procesu oceny stanu zasobów i formułowania zaleceń odnośnie zarządzania nimi. Proces ten zaczyna się w instytutach naukowych poszczególnych państw od całorocznego zbioru odpowiednich danych biologicznych i statystycznych, prowadzenia międzynarodowo koordynowanych rejsów badawczych, a następnie opracowywania zebranych danych, w tym określania interakcji pomiędzy gatunkami. Kolejnym etapem oceny zasobów są prace odpowiednich dla danych akwenów grup eksperckich ICES, podczas których wykonywana jest ocena stanu zasobów i prognoza ich wielkości przy różnych wariantach eksploatacji. Podstawą obliczeń są matematyczne modele dynamiki populacji oraz narzędzia do prognozowania biomasy stad i połowów, rozwijane i testowane w ramach badań naukowych, a oceniane przez specjalnie powołane grupy eksperckie bądź studyjne. Następnie wyniki badań i analiz są opiniowane przez niezależnych recenzentów, a ewentualne błędy i niedociągnięcia poprawiane. Wreszcie na podstawie syntezy wyników badań formułowane są zalecenia ICES dla poszczególnych stad przez specjalnie powołaną do tego celu grupę naukowców i ekspertów, reprezentujących państwa członkowskie. Zalecenia są zwykle przedstawiane w ujęciu uwzględniającym powiązania pomiędzy gatunkami i wpływ eksploatacji na cały ekosystem. W wybranych etapach opisywanego procesu biorą udział obserwatorzy z Komisji Europejskiej, organizacji rybackich i pozarządowych. Ostateczną instancją weryfikującą wykonane prace w ramach ICES, jest Komitet Doradczy do Zarządzania (ACOM). Celem tak długiego procesu jest możliwie najlepsze doradztwo naukowe, wielokrotnie weryfikowane i wypracowane we współpracy z odbiorcami tego doradztwa. 

             Obecnie ICES zaleca wielkość dopuszczalnych połowów (TAC) w hierarchii następujących opcji, uzgodnionych z odbiorcami doradztwa:

1. TAC wynikające z planu zarządzania zasobami.
2. Jeżeli takiego planu nie ma lub nie został on oceniony przez ICES jako zgodny z zasadą przezorności, to proponowane jest TAC wynikające z zasady MSY.
3. Jeżeli nie ma ani planu zarządzania zasobami, ani nie zostały wyznaczone parametry prowadzące do MSY, to proponowane jest TAC określone zasadą przezorności.

Dynamika zasobów i kwoty połowowe dla Bałtyku

            Wymienione w dalszej części artykułu podobszary statystyczne 22-24 obejmują wody Bałtyku na zachód od Bornholmu, a podobszary 25-32 – wody na wschód od Bornholmu. Śmiertelność połowowa status quo oznacza śmiertelność z ostatniego roku (alternatywnie średnią śmiertelność połowową z ostatnich trzech lat, gdy nie występuje w tych latach trend w wielkości śmiertelności) lub śmiertelność połowową wynikającą z połowów określonych przez TAC bieżącego roku. Połowy są definiowane jako wyładunki plus odrzuty – jeśli masa odrzutów jest nieznaczna, to przyjmuje się, że połowy są równe wyładunkom.

Stada dorszy

            Podobszar 24 jest miejscem mieszania się stad dorszy zachodniobałtyckich i dorszy wschodniobałtyckich, jednak zazwyczaj połowy dorszy w tym rejonie zaliczano do stada zachodniego. W 2015 r. zdecydowano się wydzielić w tym podobszarze połowy obu stad dorszy na podstawie ich cech biologicznych (cechy genetyczne i charakterystyka otolitu) oraz wydzielone ryby przypisać do odpowiadających im stad. W konsekwencji w ocenach zasobów zastosowano odpowiednio zmodyfikowane dane, odzwierciedlające lepiej niż dotąd populacje biologiczne. Mieszanie się obu stad dorszy w podobszarze 24 było znane od dawna, jednak w ostatnich latach nabrało większej dynamiki i – dysponując już środkami technicznymi do rozdzielenia połowów obu stad – uznano za stosowne zmodyfikowanie zasad oceny. Po roku 2000 względny udział dorszy wschodniobałtyckich w połowach w podobszarze 24 wzrósł z ok. 40-50% na początku okresu do 70-80% w ostatnich latach.  

Stado dorszy zachodniobałtyckich (podobszary 22-24)

            Ocena zasobów tego stada przysporzyła pewnych trudności, ze względu na pogorszenie się parametrów określających jakość oceny. Z tego względu zdecydowano się na szerszą analizę problemu, która zostanie przeprowadzona w ramach dodatkowych prac, koordynowanych przez specjalnie do tego powołaną grupę ekspercką. Odpowiednie prace zostaną wykonane w ciągu kilku najbliższych miesięcy i do września powinna być dostępna ocena zasobów stada, spełniająca kryteria jakościowe. 

Stado dorszy wschodniobałtyckich (podobszary 24+25-32)

            Zły stan zasobów tego stada był powodem zamknięcia przez UE połowów w drugiej połowie 2019 r. Wobec tego wyładunki znacznie zmalały i wynikały głównie z przyłowów dorszy. W 2020 r. wyniosły zaledwie 2,3 tys. ton (w podobszarach 25-32), wobec wyładunków rzędu 50 tys. ton kilka lat wcześniej (rys. 1). Odrzuty wynosiły zaledwie 4% połowów, a  połowy w podobszarze 24 – ok. 16% połowów stada. Wyładunki Polski w 2020 r. to ok. 400 ton dorszy wobec 11-14 tys. ton w latach 2009-15.

W przeszłości znaczna część połowów dorszy nie była raportowana, stąd oceniając zasoby stada, ICES powiększała połowy oficjalne z lat 2000-2007 o połowy nieraportowane, szacowane na ok. 35-45% połowów oficjalnych. Wg ocen ICES nieraportowanie połowów w latach 2008-2009 było niewielkie (ok. 6%), a dla lat 2010-2020 przyjęto pełne raportowanie połowów. Jednakże ICES ma jedynie niepełne dane o wielkości połowów nieraportowanych i ich skala była prawdopodobnie wyższa niż wskazano wyżej, szczególnie w latach wcześniejszych.

            ICES trzeci rok z rzędu dysponuje analityczną oceną wielkości zasobów dorszy wschodniobałtyckich. Jest to wynik kilkuletnich prac międzynarodowej społeczności naukowej, wyrażonej m.in. kilkoma spotkaniami specjalistycznych grup studyjnych, pracami stałych grup eksperckich i intensywną pracą międzysesyjną. Wobec trudności z odczytem wieku dorszy wschodniobałtyckich, zastosowany do oceny stanu zasobów model matematyczny wykorzystuje jedynie w ograniczonym stopniu informacje o wieku ryb i dla ostatnich lat wykorzystuje głównie dane o składzie długościowym stada. Podstawowym wynikiem obliczeń analitycznych jest bardzo wysoki wzrost śmiertelności naturalnej dorszy – wzrosła ona o ponad 50% w okresie ostatnich kilkunastu lat i jest znacznie wyższa niż zakładana w poprzednich analizach ICES. Należy podkreślić, że MIR-PIB już kilka lat temu przedstawiał prace wskazujące, że podstawowym powodem trudności z oceną zasobów tego stada jest wzrost śmiertelności naturalnej, nie uwzględniany w standardowych metodach oceny zasobów ICES. Wyrazem tego są prace Horbowego (2014, 2016) oraz Horbowego i in. (2016) oceniające przyczyny i skalę wzrostu śmiertelności naturalnej – obecne wyniki ICES są w tym zakresie zbliżone do wyników uzyskanych w cytowanych wyżej pracach. 

Wyniki obliczeń wskazują na dalszy spadek biomasy stada rozrodczego (mimo wstrzymania połowów w drugiej połowie 2019 i w 2020 roku) – od 2010 r. zmniejszyła się ona o ok. 60% (rys. 2). Spadek biomasy eksploatacyjnej (w uproszczeniu dorszy >35 cm) jest jeszcze większy i biomasa tych ryb w 2020 r. należała do najniższych w obserwowanej historii. Niskie jest uzupełnienie stada, a pokolenia lat 2018-2019 mają ekstremalnie małą liczebność. Śmiertelność połowowa znacznie zmalała (w 2017-2018 spadła poniżej 0,3, a w 2020 wynosiła zaledwie 0,03), ale ze względu na wysoką śmiertelność naturalną ma to stosunkowo nieduży wpływ na dynamikę stada. 

Rys. 1. Połowy (tys. ton) dorszy wschodniobałtyckich (w podobszarach 25-32), śledzi centralnego Bałtyku i szprotów całego Bałtyku w okresie 1974-2020.

ICES zaleca w 2022 roku wstrzymanie połowów dorszy, opierając się na zasadzie przezorności. Jednak nawet w takiej sytuacji biomasa stada rozrodczego w 2023 r. (prognozowana na 64 tys. ton w przypadku wstrzymania połowów) będzie znacznie niższa od wartości progowej B_lim (104 tys. ton).

Stado śledzi wiosennych podobszarów 20-24

            Połowy stada od lat 90. systematycznie malały – z ok. 190 tys. ton do około 30-50 tys. ton po roku 2010 – a w 2020 r. złowiono zaledwie 22 tys. ton śledzi. Połowy polskie (w podobszarach 22-24), po roku 2000 wahały się zwykle w granicach 3-9 tys. ton, ale w ostatniej dekadzie zmalały do ok. 2-3 tys. ton i do zaledwie 600 ton w 2020 r.  

            Biomasa rozrodczej części stada najwyższe wartości, rzędu 300 tys. ton osiągała na początku lat 90., następnie zmalała do poniżej 100 tys. ton pod koniec dekady lat 2000 z tendencją do dalszego obniżania się. Ocena wielkości biomasy w roku 2021 to 65 tys. ton – ok. 10% wzrost w porównaniu do roku 2020, ale jedna z najniższych wartości od początku lat 90. Na spadek biomasy wpłynęło m.in. niskie uzupełnienie stada w okresie od 2005 roku. Śmiertelność połowowa była przez lata wysoka, zwykle w granicach 0,5-0,6, znacznie przewyższając punkty referencyjne. Po roku 2010 śmiertelność połowowa została obniżona do 0,4-0,5, ale dopiero w 2019-2020 spadła poniżej wartości F_msy równej 0,31.

            W 2018 roku w ramach ICES wyznaczono nową wartość B_lim dla tego stada, oceniając ją na 120 tys. ton. Biomasa stada jest od wielu lat poniżej tego poziomu, co może skutkować doradzaniem zakazu połowów. Zdaniem autora wartość B_lim jest zawyżona. To zawyżenie wynika z założenia istnienia zależności stado-rekrutacja, podczas gdy prawdopodobnie spadek rekrutacji jest spowodowany nieznanymi bliżej czynnikami środowiskowymi.

ICES zaleca w 2022 roku wstrzymanie połowów, co prowadziłoby do wzrostu biomasy stada do prawie 85 tys. ton w roku 2023 (nadal znacznie poniżej nowej wartości B_lim).

Stado śledzi centralnego Bałtyku (podobszary 25-29 i 32, bez Zatoki Ryskiej)

            Połowy stada w okresie 1974-2005 systematycznie malały – z ponad 300 tys. ton w latach 70. do zaledwie 90 tys. ton w latach 2004-2005 (rys. 1). Następnie połowy na ogół rosły, w roku 2017 przekroczyły 200 tys. ton, ale w 2020 spadły do 177 tys. ton śledzi. W tymże roku flota polska odłowiła 36 tys. ton tych ryb, ok. 10% mniej niż w latach 2016,  2017 i 2019.

            Stado jest określane jako odławiane zbyt intensywnie i ze „zwiększonym ryzykiem utraty pełnej zdolnością do odnawiania”. Biomasa rozrodczej części stada w okresie od lat 70. do przełomu wieków systematycznie malała z 1,9-1,7 mln ton do ok. 300-400 tys. ton (rys. 2). Po 2000 roku biomasa wzrastała do poziomu 600-700 tys. ton w okresie 2012-2018. Ostatni jej wzrost to wynik bardzo liczebnego pokolenia 2014 roku, jednakże obecnie udział tego pokolenia w zasobach śledzi jest już wyraźnie zmniejszony, a pokolenie 2018 r. jest bardzo nieliczne, co prowadzi do spadku biomasy stada. Z kolei na spadek biomasy w ub. wieku duży wpływ miały malejące masy osobnicze śledzi, które zmniejszyły się w latach 80. i 90. o 50-60%. W roku 1998 nastąpiło zatrzymanie powyższego trendu i masy osobnicze wzrosły o kilkanaście procent, a następnie wahały się wokół nadal niskiego poziomu.

Uzupełnienie stada w połowie lat 80. obniżyło się i zmniejszony poziom uzupełnienia utrzymywał się około 20 lat. Po roku 2000 zaczęły pojawiać się trochę silniejsze pokolenia, pokolenie roku 2014 było bardzo liczebne, ale wszystkie następne miały liczebność poniżej średniej. Śmiertelność połowowa stada wzrastała, osiągając na przełomie wieków wartości z zakresu 0,4-0,5, a następnie obniżyła się do poziomu 0,2-0,3, wobec F_msy ocenionego na 0,21. Jednakże w ostatnich dwóch latach F ponownie wzrosła i znacznie przekroczyła 0,4, była zatem zbyt wysoka w stosunku do F_msy.

Zakładając śmiertelność połowową status quo, połowy w 2022 roku wyniosłyby 137 tys. ton, a biomasa stada tarłowego w roku 2023 wynosiłaby ok. 430 tys. ton.

Biomasa stada spadła poniżej wartości progowej B_pa, zatem w zasadzie MSY stosuje się F_msy zredukowane proporcjonalnie do tego spadu (=0,17). Stąd ICES zaleca w 2022 roku połowy w granicach 52,4-87,6  tys. ton (plan zarządzania zasobami), z tym że połowy powyżej 71,9 tys. ton (odpowiadające zredukowanemu F_msy) mogą mieć miejsce jedynie w ramach warunków ustalonych w Planie zarządzania. Przy eksploatacji z intensywnością zredukowanego F_msy biomasa stada w 2023 roku wynosiłaby ok. 520 tys. ton. Zalecane kwoty połowowe są aż o 36% niższe od zalecanych na rok 2021 – wynika to z dalszego spadku biomasy śledzi, spowodowanego słabym uzupełnieniem w ostatnich latach. Pokolenie 2014 roku jest już mocno wyeksploatowane, a następne cztery pokolenia miały liczebność wyraźnie poniżej średniej. W ubiegłym roku oceniano jako dość liczebne pokolenie 2019 roku, jednakże jego liczebność w kolejnych badaniach okazała się znacznie niższa.    

Stado szprotów całego Bałtyku (podobszary 22-32)

            Połowy szprotów w roku 2020 wyniosły 272 tys. ton – 15% mniej niż w roku poprzednim i o 50% mniej od rekordowych połowów roku 1997 (rys. 1). W 2020 roku Polska złowiła 72,5 tys. ton szprotów, wobec 82,4 tys. ton w roku poprzednim. 

            W latach 90. urodziło się kilka bardzo liczebnych pokoleń szprotów. Doprowadziło to do rekordowego wzrostu biomasy rozrodczej stada, osiągającej w połowie lat 90. ok. 1,8 mln ton (rys. 2). Następnie biomasa obniżała się (intensywna eksploatacja stada), po roku 2000 podlegała wahaniom w granicach 0,7-1,3 mln ton, z tendencją do malenia, a w roku 2021 wynosiła ok. 980 tys. ton. Przyczyny wahań biomasy to zmienna urodzajność pokoleń oraz dość intensywna eksploatacja. Kolejnych pięć pokoleń z okresu 2009-2013 nie przekraczało średniej wieloletniej, co spowodowało obniżkę wielkości zasobów na początku ub. dekady, jednakże pokolenie roku 2014 było bardzo liczebne i to ono przyczyniło się do wzrostu biomasy w ostatnich latach. Poza tym, w okresie 2009-2012 szproty podlegały zwiększonej presji ze strony wzrastającego stada dorsza, obecnie ta presja jest zmniejszona. Spośród pokoleń lat 2015-2020 dwa ostatnie są dość liczebne, ale liczebność pokolenia 2020 wymaga potwierdzenia w następnych badaniach. Śmiertelność połowowa w latach 90. wzrosła z 0,15 do ok. 0,4, w dekadzie lat 2000 utrzymywała się zwykle w przedziale 0,4-0,5, a ostatnio zmalała do nieco poniżej 0,4, jednakże przewyższa F_msy (0,31).

            Stado ocenia się w ostatnich latach jako „eksploatowane w sposób zrównoważony” i z „pełną zdolnością do odnawiania”. Utrzymując śmiertelność połowową status quo, w 2022 roku złowiono by 301 tys. ton szprotów, a biomasa stada tarłowego w roku 2023 wynosiłaby ok. 1,2 mln ton.

            ICES zaleca w 2022 roku połowy w granicach 214-373 tys. ton (plan zarządzania zasobami), z tym że połowy powyżej 292 tys. ton (odpowiadające F_msy) mogą mieć miejsce jedynie w ramach warunków ustalonych w Planie zarządzania. Przy eksploatacji z intensywnością F_msy biomasa stada wynosiłaby prawie 1,2 mln ton w 2023 roku. Doradzana kwota połowowa jest o 18% wyższa od kwoty zalecanej w ubiegłym roku.

Rys. 2. Biomasa stada rozrodczego (tys. ton) dorszy wschodniobałtyckich (w podobszarach 24+25-32), śledzi centralnego Bałtyku i szprotów całego Bałtyku w okresie 1974-2021.

Stado łososi w  podobszarach 22-31

Doradztwo ICES odnośnie stanu tego stada i kwot połowowych zostało przesunięte na późniejszy termin, ze względu na występujące kontrowersje odnośnie zalecanych środków.

Kwoty połowowe (tys. ton, łosoś – tys. sztuk) doradzane przez ICES na 2021 i 2022 rok

Podsumowanie

Podsumowanie doradzanych przez ICES kwot połowowych (zakresów kwot), ich zmianę w stosunku do doradztwa z poprzedniego roku oraz kwoty połowy (UE + Rosja) w 2021 (TAC) przedstawiono w tabeli (w przypadku zakresów kwot, zmiana odpowiada wartości środkowej zakresu, odnoszącej się do F_msy).

Literatura

EU. 2016. Regulation (EU) 2016/1139 of the European Parliament and of the Council of 6 July 2016 establishing a multiannual plan for the stocks of cod, herring and sprat in the Baltic Sea and the fisheries exploiting those stocks, amending Council Regulation (EC) No. 2187/2005 and repealing Council Regulation (EC) No. 1098/2007. Official Journal of the European Union, L 191/1.

Horbowy, J. 2014. Cod assessment with CAGEAN – effects of varying selectivity and natural mortality on estimates. W: Report of the Workshop on Scoping for Integrated Baltic Cod Assessment (WKSIBCA), ICES CM 2014/ACOM:62

Horbowy, J. 2016. Effects of varying natural mortality and selectivity on the assessment of eastern Baltic cod (Gadus morhua Linnaeus, 1758) stock. Journal of Applied Ichthyology, 32: 1032-1040. doi:10.1111/jai.13202

Horbowy, J.,  Podolska, M., Nadolna-Ałtyn, K. 2016. Increasing occurrence of anisakid nematodes in the liver of cod (Gadus morhua) from the Baltic Sea: Does infection affect the condition and mortality of fish? Fisheries Research, 179: 98–103

ICES. 2021. ICES Advice. Baltic Sea ecoregion. W: Report of the ICES Advisory Committee, 2021.

Problem: Zanieczyszczenie ryb bałtyckich

W mediach pojawia się wiele artykułów straszących konsumentów skażeniem ryb bałtyckich, opartych o niekonkretne, fragmentaryczne i dlatego niezmiernie trudne do weryfikacji informacje. W naszej ocenie są one wysoce szkodliwe społecznie z uwagi na wywoływanie nieuzasadnionych obaw.

Występowanie zanieczyszczeń we wszystkich elementach środowiska naturalnego jest faktem, a konsekwencją jest ich przenikanie do żywności oraz do organizmu człowieka. Wraz z postępem nauki i rozwojem metod analitycznych potrafimy zmierzyć obecność coraz większej liczby różnych substancji chemicznych w środowisku, co nie oznacza, że zwiększyło się ich stężenie współcześnie. W wielu przypadkach dopiero teraz potrafimy je zmierzyć.

Kluczową kwestią w kontekście bezpieczeństwa żywności nie jest sam fakt obecności substancji chemicznych ale ich stężenia, gdyż to stężenie decyduje o tym, czy substancja jest zanieczyszczeniem, czyli czy oddziałuje negatywnie na zdrowie człowieka.

Produkty rybne obecne na rynku europejskim, muszą spełniać szereg nałożonych prawem wymagań dotyczących ich jakości. Wprowadzone są także odpowiednie mechanizmy umożliwiające kontrolę na różnych poziomach łańcucha dostaw. Stężenia toksycznych substancji chemicznych w żywności podlegają rygorystycznym limitom i muszą mieścić się poniżej wartości tych limitów, co oznacza że w żadnym stopniu nie zagrażają zdrowiu ludzi. Prowadzone pomiary wskazują, że stężenia substancji toksycznych w rybach bałtyckich nie przekraczają dopuszczalnych wartości i mogą być one spożywane bez ryzyka dla konsumenta. Dodatkowo należy podkreślić, że ryby są źródłem wielu cennych dla zdrowia ludzi składników, czyli, że korzyści związane z jedzeniem ryb przeważają nad możliwym ryzykiem.

Problem: Eutrofizacja i kryzys rybołówstwa

Z powodu natłoku nieprawdziwych i półprawdziwych informacji na temat stanu Bałtyku, trzy największe krajowe instytuty zajmujące się badaniami morza, przedstawiają wspólne stanowisko wobec  dyskutowanych w mediach problemów Bałtyku i jego ochrony.  

Fake news:

kryzys bałtyckiego rybołówstwa związany jest z brakiem  biogenów i fitoplanktonu, a w konsekwencji słabą podstawą piramidy pokarmowej, która nie może utrzymać ryb. Autorzy tej tezy podkreślają, że zjawisko eutrofizacji (nadmiaru azotu i fosforu w morzu) nie istnieje a mamy do czynienia z deficytem tych pierwiastków i brakiem pokarmu dla ryb.

Poprawna informacja oparta na wiedzy naukowej:

Bałtyk, jako półzamknięte morze otoczone rozwiniętymi gospodarczo krajami, w tym dużymi obszarami  rolniczymi w Polsce i Rosji, był od lat 50-tych XX w. narażony na duże ilości związków azotu i fosforu (nawozy) spływające z rzekami do morza. Nagromadzenie tych pierwiastków powoduje intensywny wzrost fitoplanktonu (drobnych glonów), z których większość opada na dno, rozkładając się i powodując miejscowy spadek koncentracji tlenu (strefy martwego dna w głębiach  bałtyckich). Ten proces określany jako eutrofizacja (przeżyźnienie), był główną przyczyną zakłóceń w funkcjonowaniu ekosystemu morza. Od  połowy lat 90-tych intensywne międzynarodowe działania (oczyszczalnie, nowoczesne rolnictwo) doprowadziły do znacznego ograniczenia  spływu związków azotu i fosforu do Bałtyku. Niestety nagromadzone do tej pory zapasy fosforu w osadach dna bałtyckiego są wciąż ponownie wprowadzane do obiegu, przez procesy biochemiczne zachodzące w strefach beztlenowych. Jak wskazują badania modelowe, nawet całkowite ograniczenie dostaw z lądu nie powstrzyma procesu obrotu nadmiernej ilości fosforu  jeszcze przez kilkadziesiąt lat. To zjawisko będzie powodowało intensywny rozwój glonów – a czy będzie nazywane eutrofizacją, czy jej pośrednim skutkiem nie ma znaczenia.

Z pewnością za kryzys rybołówstwa nie jest odpowiedzialne załamanie się, czy znaczne obniżenie produkcji pierwotnej (fitoplanktonu) ani brak organizmów żerujących na fitoplanktonie. Poprawa stanu Morza Bałtyckiego jest celem działania szeregu organizacji międzynarodowych i państw członkowskich. Chociaż, w wielu aspektach, aktualny stan jest ciągle daleki od oczekiwań, w wodach powierzchniowych Bałtyku ilość tlenu jest wystarczająca i ekosystem toni wodnej otwartego Bałtyku ulega stopniowej poprawie. Niestety nadmiar fosforu powoduje okresowo uciążliwe zakwity sinic  i stale pogłębia deficyt tlenu w bałtyckich głębiach a niewystarczająca wymiana natlenionych wód z Morzem Północnym nie pozwala na odświeżenie warunków w strefach przydennych.

Źródłowe informacje można znaleźć na stronie HELCOM:

State of the Baltic Sea – Second HELCOM holistic assessment 2011-2016 (http://stateofthebalticsea.helcom.fi/)

Stan środowiska Zatoki Puckiej jest obecnie przedmiotem troski środowisk lokalnych, w szczególności tych związanych z rybołówstwem. Rybacy wskazują przede wszystkim na zmniejszające się zasoby ryb oraz pogarszającą się ich kondycję. Jednocześnie, raporty z badań wykonywanych na zlecenia organów administracji państwowej, odpowiedzialnych za monitorowanie stanu środowiska wskazują, że stan środowiska Zatoki oceniany na podstawie elementów biologicznych określany jest jako zły bądź słaby. Niezależnie od tego, mierzone w rybach konsumpcyjnych łowionych w Zatoce Puckiej średnie poziomy zanieczyszczeń, które są limitowane normami zapisanymi w prawie, nie przekraczają dopuszczalnych stężeń i ryby te mogą być spożywane z korzyścią dla zdrowia.

Zatoka Pucka to unikalny ekosystem, który zachwycał bogactwem biologicznym i stanem zasobów ryb. Jednocześnie, ze względu na cechy hydromorfologiczne, Zatoka Pucka jest akwenem niezwykle wrażliwym na negatywne oddziaływanie czynników natury antropogenicznej, oraz generowanych przez nie, lokalnych i globalnych zmian środowiskowych. Intensyfikacja oddziaływań antropogenicznych, związana z rozwojem przemysłu i rolnictwa, oraz ze wzrostem liczby ludności, miała miejsce w latach 60-70 XX wieku, od kiedy obserwowane jest, początkowo powolne, a z czasem przyspieszające pogarszanie się stanu ekologicznego Zatoki. Odziaływania te miały źródło zarówno w bezpośredniej zlewni Zatoki Puckiej (obszar przyległych gmin), jak i w zlewni Zatoki Gdańskiej oraz całego Bałtyku.

Historycznie, do najważniejszych negatywnych oddziaływań, które bezpośrednio, lub pośrednio przyczyniły się do degradacji środowiska Zatoki Puckiej zaliczyć należy:

1. zrzuty niedostatecznie oczyszczonych ścieków komunalnych z udziałem zanieczyszczonych ścieków przemysłowych,
2. osuszenie podmokłych brzegów Zatoki, głównie w rejonie ujścia rzeki Płutnicy (przełom lat 60-tych i 70 tych XX w) i związane z tym odcięcie (np. poprzez budowę przepompowni) tarlisk ryb, co miało szczególnie znaczenie dla szczupaka.

Najłatwiej dostrzegalne negatywne skutki oddziaływania tych czynników to spadek przejrzystości i skażenie sanitarne wód. Rolę głównego „konsumenta” soli odżywczych dopływających do Zatoki przejęły tzw. glony nitkowate, które zalegając na dnie ograniczają rozwój roślin naczyniowych i makroglonów, a następnie, ulegając rozkładowi, powodują okresowe deficyty tlenu w osadach. Takie zmiany mają negatywny wpływ na zasoby pokarmowe ryb. Innym negatywnym skutkiem opisanych oddziaływań był zanik łąk podwodnych będących tarliskami i miejscami wzrostu stadiów młodocianych wielu gatunków ryb, oraz preferowanym biotopem szczupaka. W efekcie wystąpiły niekorzystne zmiany w strukturze gatunkowej ichtiofauny. Zaobserwowano wzrost biomasy ryb ciernikowatych, które konkurują o zasoby pokarmowe z gatunkami cennymi gospodarczo (szczególnie na etapie stadiów młodocianych), oraz żerują na ich wylęgu. Podobne efekty wywołuje udana inwazja obcego gatunku – babki byczej. W połowach rybackich nastąpiło istotne zmniejszenie biomasy słodkowodnych drapieżników (szczupak, okoń, sandacz, a także planktonożerna sieja), natomiast do niedawna ciągle dobre połowy gwarantowały gatunki morskie (dorsz, stornia, śledź), których biomasa w Zatoce Puckiej jest determinowana w głównej mierze warunkami panującymi w całym Bałtyku, a nie tylko w Zatoce.

Pierwsze próby powstrzymania procesów degradacyjnych Zatoki Puckiej to w latach 90- XX wieku budowa kanalizacji na Półwyspie Helskim, budowa oczyszczalni ścieków w Swarzewie i podłączenie do niej gmin powiatu Puckiego z Puckiem i Władysławowem na czele. Drugim krokiem było wyprowadzenie zrzutu oczyszczonych wód pościekowych na otwarte morze w rejonie Władysławowa, a nie jak to było wcześniej do wód Zatoki Puckiej wewnętrznej. Kolejnym elementem była modernizacja i rozbudowa GOŚ Dębogórze, poprzez którą spływają do Zatoki oczyszczone ścieki z dużej części aglomeracji Trójmiasta i gmin przyległych. Ograniczenie zrzutu ścieków było kluczowym krokiem ku poprawie stanu Zatoki Puckiej. Kolejnym posunięciem na drodze do poprawy stanu środowiska tego rejonu było przeprowadzenie na obszarze Zatoki Puckiej dwóch programów odbudowy zasobów: „Ryby dla Zatoki w latach 2007-2010” oraz projekt „Zostera” 2010-2015.

Projekt „Ryby dla Zatoki” realizowany był przez Komunalny Związek Gmin we Władysławowie i Stację Morską w Helu Uniwersytetu Gdańskiego. W ramach projektu prowadzone było zarybianie wód Zatoki Puckiej takimi gatunkami jak szczupak, sandacz i płoć, a wcześniej pstrąg tęczowy. Projekt „Zostera”, zarządzany przez Związek Międzygminny Zatoki Puckiej przy współpracy z MIR-PIB i IOPAN Sopot był szerszy w swoim zakresie. Działania podjęte w ramach projektu to m.in. wpuszczenie do wód Zatoki Puckiej znacznej liczby drapieżników w postaci narybku szczupaka, monitorowanie odtwarzającej się trawy morskiej (Zostera marina) oraz pilotażowe nasadzanie trzciny pospolitej w miejscach, w których na skutek oddziaływania ludzi została ona zniszczona.

Mimo iż podjęte działania naprawcze doprowadziły do poprawy stanu sanitarnego wód Zatoki, oraz skutkują powolną odbudową roślinności przydennej, stan środowiska Zatoki Puckiej jest wciąż daleki od zadawalającego, w szczególności w aspekcie zasobów ryb komercyjnych. Obecnie tą złą sytuację potęguje pogorszenie stanu zasobów gatunków morskich (dorsz, śledź) obserwowane w ostatnim czasie na Bałtyku. Dlatego należy jak najszybciej podjąć starania o kontynuowanie działań zmierzających do rekultywacji Zatoki. Kluczowa w tej kwestii jest świadomość włodarzy Gmin leżących nad Zatoką Pucką z jakim unikatowym walorem się spotykają na co dzień, oraz ich determinacja w działaniach na rzecz poprawy sytuacji. I tu pojawia się konieczność wsparcia ze strony instytucji naukowych zarówno na etapie planowania jak i wdrażania poszczególnych działań. Morski Instytut Rybacki – Państwowy Instytut Badawczy, jak i zapewne inne instytucje naukowe, jest zainteresowany współpracą i wsparciem Gmin nadmorskich w działaniach na rzecz poprawy stanu środowiska morskiego i deklaruje wsparcie merytoryczne przy wykonywaniu zadań rekultywacyjnych na obszarze Zatoki Puckiej.

Uważamy, że przede wszystkim należy podjąć działania, zmierzające do poprawy efektywności rozrodu gatunków ryb cennych gospodarczo – m.in. poprzez zmniejszenie biomasy ryb ciernikowatych, cierniczkowatych oraz babki byczej, a więc gatunków żerujących na wczesnych stadiach rozwojowych oraz stanowiących konkurencję pokarmową dla gatunków cennych gospodarczo. Cel ten może zostać osiągnięty poprzez zwiększenie populacji ryb drapieżnych (szczupak, okoń), czemu z kolei mogą służyć: intensyfikacja i poprawa efektywności zarybień, rewizja zarządzania rybołówstwem (wymiary ochronne, okresy ochronne dla takich gatunków jak szczupak, sieja, płoć, okoń), odtwarzanie tarlisk ryb rozradzających się w rzekach, czy wprowadzenie populacji szczupaka, która może rozradzać się w wodach słonawych.

Wszystkich zainteresowanych zapraszamy do odwiedzin strony: http://zatokapucka.mir.gdynia.pl/ poświęconej „Programowi badań środowiska morskiego Zatoki Puckiej ze szczególnym uwzględnieniem czynników istotnych dla rybołówstwa w latach 2019-2021”.

Międzynarodowa Rada do Badań Morza (ICES) 29 maja ogłosiła najnowsze wyniki badań stanu zasobów podstawowych gatunków ryb eksploatowanych na Bałtyku oraz przedstawiła zalecenia odnośnie wielkości kwot połowowych w roku 2020 (ICES, 2019).

ICES zaleca wielkość dopuszczalnych połowów (TAC) w hierarchii następujących opcji, uzgodnionych z odbiorcami doradztwa:

1. TAC wynikające z planu zarządzania zasobami (dla Bałtyku plan został określony w dokumencie EU, 2016).
2. Jeżeli takiego planu nie ma lub nie został on oceniony przez ICES, jako zgodny z zasadą przezorności, to proponowane jest TAC wynikające z zasady MSY (maksymalne podtrzymywalne połowy; wyznaczone są śmiertelnością połowową F_msy, prowadzącą do tych połowów).
3. Jeżeli nie ma ani planu zarządzania zasobami, ani nie zostały wyznaczone parametry prowadzące do MSY, to proponowane jest TAC określone zasadą przezorności.

Podobszary ICES na Morzu Bałtyckim

Stado dorszy zachodnio-bałtyckich (podobszary 22-24)

Pozytywna prognoza dla tego stada opiera się głównie na jednym liczebnym pokoleniu.2016 roku. W ubiegłych kilkunastu latach biomasa stada była niska – zwykle poniżej punktów referencyjnych MSY i zasady przezorności.

ICES zaleca w 2020 roku połowy całkowite (włącznie z rekreacyjnymi) tego stada w granicach 5.2 – 11 tys. ton (plan zarządzania zasobami), z tym że połowy powyżej 7.2 tys. ton (odpowiadające F_msy) są zalecane jedynie przy spełnieniu warunków wyspecyfikowanych w Planie zarządzania. Zalecana kwota obejmuje połowy rekreacyjne, zakładane na 2.1 tys. ton, i odnosi się do stada dorszy zachodnio-bałtyckich, zatem nie uwzględnia połowów dorszy wschodnio-bałtyckich w podobszarze 24. Doradzana kwota jest znacznie niższa od kwoty zalecanej przez ICES na 2019 r., głównie ze względu na niższą niż poprzednio ocenę liczebności pokolenia 2016 roku.

Stado dorszy wschodnio-bałtyckich (podobszary 24+25-32)

ICES po raz pierwszy od 2014 roku dysponuje analityczną oceną wielkości zasobów dorszy wschodnio-bałtyckich. Jest to wynik kilkuletnich prac międzynarodowej społeczności naukowej, wyrażonej m. in. kilkoma  spotkaniami specjalistycznych grup studyjnych, pracami stałych grup eksperckich i intensywną pracą międzysesyjną.  Podstawowym wynikiem obliczeń analitycznych jest bardzo wysoki wzrost śmiertelności naturalnej dorszy – wzrosła ona o ponad 50% w okresie ostatnich kilkunastu lat i jest znacznie wyższa niż zakładana w poprzednich analizach ICES. Należy podkreślić, że MIR-PIB już kilka lat temu przedstawiał prace wskazujące, że podstawowym powodem trudności z oceną zasobów tego stada jest wzrost śmiertelności naturalnej, nie uwzględniany w standardowych metodach oceny zasobów ICES.

Obecnie biomasa stada rozrodczego należy do najniższych, a biomasa stada eksploatacyjnego (w przybliżeniu ryby ≥35 cm) jest najniższa w historii oceny tego stada.

Wyładunki i biomasa stada rozrodczego (tys. ton) dorszy wschodnio-bałtyckich  w latach 1974-2019

ICES zaleca w 2020 roku wstrzymanie połowów dorszy, opierając się na zasadzie przezorności.

Stado śledzi wiosennych podobszarów 20-24

Od wielu lat biomasa stada jest niska (poniżej nowo wyznaczonego punku progowego, B_lim, określonego zasadą przezorności). Stan ten wynika głównie z wieloletniego słabego uzupełnienia stada.

ICES zaleca w 2020 roku zakaz połowów, co prowadziłoby do wzrostu biomasy stada do nieco ponad 100 tys. ton w roku 2021 (nadal poniżej nowej wartości B_lim).

Stado śledzi centralnego Bałtyku (podobszary 25-29 i 32, bez Zatoki Ryskiej)

Stado jest określane jako odławiane w sposób ”zrównoważony” i z „pełną zdolnością do odnawiania”. W 2019 roku biomasa stada była nieco niższa od średniej wieloletniej i w znacznym stopniu opiera się na bardzo liczebnym pokoleniu 2014 r.

Połowy i biomasa stada rozrodczego (tys. ton) śledzi centralnego Bałtyku w okresie 1974-2019

ICES zaleca w 2020 roku połowy w granicach 131 – 215  tys. ton (plan zarządzania zasobami), z tym, że połowy powyżej 174 tys. ton (odpowiadające F_msy) mogą mieć miejsce jedynie w ramach warunków ustalonych w Planie zarządzania.

Stado szprotów całego Bałtyku (podobszary 22-32)

Stado jest określane się jako „eksploatowane w sposób zrównoważony” i z „pełną zdolnością do odnawiania”. Obecnie biomasa przekracza o ok. 20% średnią wieloletnią – stosunkowo wysoka biomasa stada to w dużym stopniu efekt bardzo liczebnego pokolenia 2014 roku. 

Połowy i biomasa stada rozrodczego (tys. ton) szprotów całego Bałtyku w okresie 1974-2019

ICES zaleca w 2020 roku połowy w granicach 170 – 234 tys. ton (plan zarządzania zasobami) z tym, że połowy powyżej 226 tys. ton (odpowiadające F_msy) mogą mieć miejsce jedynie w ramach warunków ustalonych w Planie zarządzania.

Stado łososi w podobszarach 22-31

Stan zasobów łososi nie zmienił się istotnie w porównaniu ze stanem ubiegłorocznym. ICES doradza całkowite połowy w wysokości identycznej jak w ub. r., tj. nie wyższe niż 116 tys. sztuk łososi (zasada MSY).

Podsumowanie

Podsumowanie doradzanych przez ICES kwot połowowych (zakresów kwot) i zmianę (%) w stosunku do doradztwa z poprzedniego roku przedstawiono w poniższej tabeli (w przypadku zakresów kwot, zmiana odpowiada wartości środkowej zakresu, odnoszącej się do F_msy) .

Tabela 1. Kwoty połowowe doradzane przez ICES na 2019 i 2020 rok

EU. 2016. Regulation (EU) 2016/1139 of the European Parliament and of the Council of 6 July 2016 establishing a multiannual plan for the stocks of cod, herring and sprat in the Baltic Sea and the fisheries exploiting those stocks, amending Council Regulation (EC) No. 2187/2005 and repealing Council Regulation (EC) No. 1098/2007. Official Journal of the European Union, L 191/1.
ICES. 2019. ICES Advice. Baltic Sea ecoregion. W: Report of the ICES Advisory Committee, 2019.

W rybach występują różne pasożyty, jednak większość z nich (tasiemce, kolcogłowy i niektóre gatunki nicieni) bytuje w ich przewodzie pokarmowym, który zwykle jest usuwany podczas patroszenia – często jeszcze na pokładzie jednostki rybackiej. Wśród pasożytów ryb bałtyckich, w tym w dorszach są jednak takie, które preferują wątrobę, a także mogą migrować do mięśni – czyli znaleźć się w filetach. Są to larwy nicieni należących do rodziny Anisakidae (Anisakis simplex, Pseudoterranova decipiens a także Contracaecum osculatum i Hysterothylacium aduncum) i mogą być groźne dla człowieka, jeżeli przypadkowo zostaną zjedzone żywe. Nicienie z tego rodzaju występują w morzach i oceanach na całym świecie – zarażają głowonogi (kałamarnice i mątwy), dorsze, makrele, morszczuki, tuńczyki, sardynki, śledzie, turboty, halibuty, witlinki, rdzawce, czarniaki i wiele innych gatunków. Żywicielami ostatecznymi nicieni z rodzaju Anisakis są walenie (m.in. morświn), podczas gdy foki zamykają cykl życiowy Contracaecum osculatum i Psedoterranova spp. W efekcie niemal całkowitego wyginięcia fok na Bałtyku, nicienie nie mogły zamknąć tutaj swojego cyklu życiowego. Wzrost liczebności populacji foki szarej na Bałtyku w ostatnich dwóch dekadach przyczynił się do nagłego wzrostu infekcji pasożytniczych ryb bałtyckich, szczególnie dorsza.

Gatunki nicieni najczęściej występujące w rybach bałtyckich oraz ich żywiciele ostateczni

Chodzi mi o sytuację, w której klient nabywa dorsza w supermarkecie i w domu zauważa, że ryba posiada robaka.

…albo już zdążył zjeść rybę i zauważył robaka w resztkach?

Jeżeli ryba była ugotowana, usmażona, uwędzona na gorąco czy w inny sposób poddana obróbce termicznej w temperaturze wyższej niż 60°C, konsument nie powinien się martwić o swoje zdrowie. Gdyby jednak ktoś wpadł na pomysł przygotowania sushi ze świeżej ryby „prosto z burty”, to robi błąd. Ryby serwowane w taki sposób (a także marynowane) powinny być zawsze uprzednio mrożone. Niestety przepisy bardzo ogólnie traktują obowiązki informacyjne przy sprzedaży ryb i tylko w przypadku „ryby maślanej” istnieje wymóg (rozp. nr 853/2004), aby sprzedający zapewnił konsumentom informacje na temat przygotowania tej ryby oraz ryzyka związanego z jej spożyciem z uwagi na obecność w niej substancji wywierających szkodliwy wpływ na przewód pokarmowy. Co prawda dorsz ani śledź bałtycki nie są zazwyczaj używane do przyrządzania sushi, ale z uwagi na zagrożenie spożycia żywych nicieni, powinno się o tym informować klientów. Jedyne pocieszenie w tym, że ryby jedzone na surowo przyrządza się krojąc je na cienkie paski, w których łatwo zauważyć ewentualne pasożyty.

Zgodnie z zapisami rozp. nr 853/2004 mrożone muszą być produkty rybołówstwa spożywane w stanie surowym, marynowane, solone lub poddawane innej obróbce, która nie jest wystarczająca do inaktywacji żywotnych postaci pasożytów.

Sushi powinno być przygotowywane z surowca poddanego efektywnemu mrożeniu (Fot. Pxhere.com)

Jeżeli klient zauważył pasożyta zanim zdążył zjeść rybę to może zgłosić produkt do reklamacji sprzedawcy albo zgłosić do Inspektoratu Weterynarii. Można również zawiadomić SANEPID, ten jednak weryfikuje zgłoszenie i przekazuje sprawę Inspektoratowi Weterynarii. Niezbędna jest informacja o miejscu i czasie zakupu, jak również dowód rzeczowy, czyli ryba z pasożytem. Inspekcja weterynaryjna kontroluje wówczas sprzedawcę również pod względem procedur sprawdzających obecność pasożytów.

Czy ktoś sprawdza, czy są pasożyty w rybach?

Minimalizacja zagrożeń związanych z nicieniami jest regulowana przepisami – zgodnie z zapisami unijnych rozporządzeń nr 178/2002 oraz nr 853/2004 podmioty prowadzące przedsiębiorstwa związane z jakimkolwiek etapem produkcji, przetwarzania i dystrybucji żywności muszą zapewnić, by przed wprowadzeniem do obrotu produkty rybołówstwa zostały poddane oględzinom w celu wykrycia pasożytów; podmioty te nie mogą bowiem wprowadzać do obrotu produktów rybołówstwa do celów konsumpcyjnych, które zawierają widoczne pasożyty.

Obecność pasożytów może być wykrywana poprzez kontrolę wzrokową produktów rybnych i prześwietlanie (np. filetów) na transiluminatorach światła białego lub UV. Nicienie znajdujące się głęboko w tkance mięśniowej (w filetach) mogą zostać niezauważone podczas oględzin. Dlatego też ze względów bezpieczeństwa konsumentów, zgodnie z zapisami rozp. nr 853/2004, wszystkie produkty rybołówstwa spożywane w stanie surowym, marynowane, solone lub poddawane obróbce, która nie jest wystarczająca do inaktywacji żywotnych postaci pasożytów, muszą być poddane mrożeniu w odpowiednich warunkach czasowo-temperaturowych. Inaktywację pasożytów zapewnia odpowiednia obróbka termiczna, polegająca na obniżeniu temperatury we wszystkich częściach produktu rybnego przynajmniej do -20°C, przez okres nie krótszy niż 24 godziny; lub -35°C przez okres nie krótszy niż 15 godzin. Takie działanie skutecznie zabija pasożyty.

Czyli po usmażeniu dorsza, wszyscy mogą czuć się bezpieczni?

Tak, za wyjątkiem osób wrażliwych na alergeny pasożytów (produkty metabolizmu i białka sekrecyjne). Alergia u takich osób jest często mylnie rozpoznawana jako uczulenie na mięso ryb. Reakcje na alergeny Anisakis nie są sprawdzane w standardowych testach uczuleniowych, dlatego sytuacje te mogą zostać błędnie zinterpretowane właśnie jako uczulenie na rybie mięso. Najczęstszymi objawami alergii spowodowanej spożyciem antygenu A. simplex są objawy skórne – wysypka, pokrzywka oraz nudności i zaburzenia żołądkowo-jelitowe. W ramach realizowanego obecnie przez Konsorcjum Bałtyckie projektu SeaQual (lider: MIR-PIB) Państwowy Instytut Weterynaryjny–PIB opracowuje testy, które w szybki i tani sposób pozwolą wykryć obecność alergenów Anisakis spp. w produktach rybnych. Opracowane testy immunoenzymatyczne pozwolą na wykrywanie białek tych pasożytów, nawet w wysoko przetworzonej żywności pochodzenia morskiego.

Złowiłem dorsza i chciałem usmażyć wątróbkę, ale w środku były robaki

Wątroba dorsza jest organem, w którym najczęściej są obecne nicienie Contracaecum osculatum i Anisakis simplex. Lepiej jednak nie jeść wątroby dorsza bałtyckiego ze złowionej samodzielnie ryby, niezależnie, czy widać w niej pasożyty czy nie, gdyż może ona zawierać dużą ilość dioksyn.

Dioksyny to związki, które powstają podczas procesów spalania w obecności chloru. Emitowane do środowiska dostają się również do ekosystemów morskich. Są substancjami toksycznymi dla człowieka i zwierząt, które wykazują silne powinowactwo do tłuszczu i dlatego gromadzą się w tkankach bogatych w tłuszcz. Zawartość tłuszczu w wątrobach dorsza jest znacznie wyższa niż w jego mięśniu czy nawet w mięśniach innych gatunków ryb uważanych za tłuste i może wynosić nawet ponad 60%. Dlatego właśnie poziomy dioksyn są tu najwyższe i jak wykazują badania mogą przekraczać dopuszczalne poziomy zdefiniowane w rozp. nr 1881/2006. Z tego powodu częste i regularne jedzenie wątrób z dorsza może przynieść niekorzystne skutki zdrowotne.

Dostępne w sprzedaży konserwy z wątróbek dorsza powinny być produkowane z partii przebadanych pod względem zawartości dioksyn.

1. Rozporządzenie (WE) nr 178/2002 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 28 stycznia 2002 r. ustanawiające ogólne zasady i wymagania prawa żywnościowego, powołujące Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności oraz ustanawiające procedury w zakresie bezpieczeństwa żywności (Dz. Urz. WE L 31 z 01.02.2002, str. 1, z późn. zm.).
2. Rozporządzenie (WE) nr 853/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 29 kwietnia 2004 r. ustanawiające szczególne przepisy dotyczące higieny w odniesieniu do żywności pochodzenia zwierzęcego (Dz.U. L 139 z 30.4.2004, s. 55 z późn. zm.).
3. Rozporządzenie Komisji (WE) nr 1881/2006 z dnia 19 grudnia 2006 r. ustalające najwyższe dopuszczalne poziomy niektórych zanieczyszczeń w środkach spożywczych (Dz.U. L 364 z 20.12.2006, str. 5 z późn. zm.). 

Artykuły naukowe, które warto przeczytać (w jęz. angielskim):

• Bruschi F., Gómez-Morales M.A. 2017. Foodborne Diseases (Third edition). Chapter 15 – Parasites. Academic Press, pages 305–324. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-385007-2.00015-2
• Horbowy J., Podolska M., Nadolna-Ałtyn K. 2016. Increasing occurrence of anisakid nematodes in the liver of cod (Gadus morhua) from the Baltic Sea: Does infection affect the condition and mortality of fish? Fisheries Research 179, 98–103.
• Horst, K., Lahrssen-Wiederholt M. Dioxin and dioxin-like PCB levels in cod-liver and -muscle from different fishing grounds of the North- and Baltic Sea and the North Atlantic. Journal für Verbraucherschutz und Lebensmittelsicherheit 4(3): 247-255 October 2009.
• Mehrdana F., Buchmann K. 2017. Excretory/secretory products of anisakid nematodes: biological and pathological roles. Acta Veterinaria Scandinavica 59:42.
• Nadolna, K., Podolska, M., 2014. Anisakid larvae in the liver of cod (Gadus morhua) L. from the southern Baltic Sea. Journal of Helminthology 88, 237–246. http://dx.doi.org/10.1017/S0022149x13000096.
• Perdiguero-Alonso, D., Montero, F.E., Raga, J.A. & Kostadinova, A. (2008) Composition and structure of the parasite faunas of cod, Gadus morhua L. (Teleostei: Gadidae), in the North East Atlantic. Parasites and Vectors 1, 23.
• Zuo S., Kania PW., Mehrdana F., Marana MH., Buchmann K. Contracaecum osculatum and other anisakid nematodes in grey seals and cod in the Baltic Sea: molecular and ecological links. J Helminthol. 2018 Jan;92(1):81-89. doi: 10.1017/S0022149X17000025. Epub 2017 Jan 26.

Projekt SeaQual – „Bezpieczeństwo i jakość żywności pochodzenia morskiego w aspekcie zagrożeń zoonotycznych i toksykologicznych: ocena ryzyka, monitoring i przeciwdziałanie” współfinansowany przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju w ramach programu „Środowisko naturalne, rolnictwo i leśnictwo” BIOSTRATEG (grant nr BIOSTRATEG2/296211/4/NCBR/2016).